BANDA ACEH, ACEHNESIA.COM – Meunyoe takheun keuhai Acèh, ureuëng mungkén laju teuingat keu gla “Seuramo Mekkah”, tarèh perjuangan nyang hèbat, atawa kuliner nyang kaya reumpah. Teuma, di likôt nyan mandum, na aset paléng rayek nyang tanoh reuncông nyoë po: watèk ureuëng nyan keudroë.
Ureuëng Acèh ka geuturi watèk nyang khas, nyang ka geutampa lé tarèh panyang, nilai-nilai agama, ngön tantangan alam. Galak that tadeungo ureuëng peugah ureuëng Acèh nyan “kreueh”. Teuma “kreueh” bak istèlah nyoë kayém that salah arti.
Jak taturôih leubèh dalam, peuë mantong keuleubèhan ureuëng Acèh nyang patôt geutanyoe bangga dan tajaga?
1. Ta’at Meugama dan Tôk Bak Peumat Prènsip
Nyoë nakeuh pondasi utama. Gla “Seuramo Mekkah” nyan kön sekadar nan. Keu leubèh ramè ureuëng Acèh, Islam nyan kön Cuma idèntitas, tapi ka jeuët keu falsafah hudép (cara pandang hudép).
Keta’atan nyoë keuh nyang peugöt watèk nyang teuga bak peumat prènsip. Ureuëng Acèh cenderung teugôh bak peubuët buët nyang geuyakin beutôi meunurôt ajaran agama. Prènsip “Hukôm ngön adat, lagèë zat ngön sifè” nyoë ka geupeuleumah padum brat rap agama ngön udép siuroë-uroë.
2. Seumangat Teuga dan Hana Mudah Putôh Asa
Tarèh Acèh nakeuh tarèh perjuangan. Phôn bak prang geulawan kaphé beulanda nyang meupulôh thôn—nyang peulahé pahlawan lagèë Teuku Umar, Cut Nyak Dhien, ngön Laksamana Malahayati—trok bak geubeudôh lheuëh musibah raya tsunami 2004.
Generasi Acèh uroë nyoë nakeuh waréh seumangat kreueh nyan. Geutanjoë ka geupeurunoe bék mudah ceumèh (cengeng), gigèh (meukeurija), dan na seumangat juang nyang sép tinggi. Meunyoe meurumpok ngön kacho, nyang geupiké phôn kön menyerah, tapi “pakri cara geutanyoe tabeudôh keulayi?”
3. Teuga Raseuki Sôdara dan Sietia Kawôn
Lam budaya Acèh, ikatan sôdara (ukhuwah) kong that-that. Konsep meuseuraya (lagèë gotong royong) mantong hudép di ramè teumpat.
Keuleubèhan nyoë jelas that takalon meunyoe na ureuëng nyang keunong musibah. Ureuëng Acèh hana geupreh aba-aba untôk geutulông. Raseuki sietia kawôn dan keupedulian sosial nyoë ka jitamong lam darah. Geurela korbankan watèë dan hareuta untôk geutulông sôdara atawa jiran nyang meukeunong, sabab raseuki “situbôh”.
4. Peumulia Jamee (That Geuhoreumat keu Jamee)
Nyoë keuh salah saboh adat paléng mulia di Acèh. “Peumulia Jamee Adat Geutanyoe.” Keu ureuëng Acèh, jamee nyan raja nyang geuba beureukat.
Meunyoe Gata tajak u rumoh ureuëng Acèh, bék hireuën meunyoe Gata geulayani lagèë raja. Tuan rumoh akan geuidang peunajôh paléng göt nyang na bak gobnyan, bah that pih meukeusabab gobnyan harôh susah payah. Meunyoe tatulak hidangan, nyan galak-galak geurasa hana sopan. Nyoë nakeuh cerménan kedeureumawan dan mulia haté ureuëng Acèh.
5. Teugaih, Jujô, dan Peugah Peue nyang Na
Nyoë nyang kayém salah arti geupeugah “kreueh”. Seubeuna jih, ureuëng Acèh cenderung hana galak keu basa-basi nyang leubèh. Gobnyan leubèh geuhareuga kejujôran.
Bak ureuëng Acèh, leubèh göt geupeugah nyang beutôi (blak-blakan) di phôn, bah that mungkén teudeungo teugaih, daripada mamèh di keu tapi la’én di likôt. Sifeuët teugaih nyoë nakeuh saboh bentuk integritas. Meunyoe “hitam” geupeugah hitam, “putéh” geupeugah putéh. Lam meurakan atawa meuniaga, sifeuët lagèë nyoë seubeuna jih that göt sabab jeuët tapeucaya.
Penutup: Warehsan nyang Wajéb Tajaga
Beutôi, tiëp-tiëp ureuëng na la’én-la’én sifeuët. Teuma, limong boh karakter nyoë nakeuh nilai-nilai luhô nyang ka geutanam lam budaya ureuëng Acèh.
Bak jameun modern lagèë jinoë, ka jeuët keu tugas geutanyoe mandum, khusus jih aneuk muda Acèh, bék keuh bangga mantong, tapi harôh taturôih tajaga dan tapubuët keuleubèhan nyoë. Sabab karakter nyoë keuh nyang peubuët Acèh teutap meugah dan istimewa.
(**)
